
دوتار و بخشی؛ آشنایی با موسیقی ترکمن
دوتار، سازی با دو سیم و دستهای بلند، قلب موسیقی ترکمن است و بخشیها با آن داستان و شعر میخوانند. با این هنر کهن آشنا شوید.
خلاصه در یک نگاه
- دوتار سازی زهی با دو سیم و دستهای بلند است و مهمترین ساز موسیقی ترکمن به شمار میآید.
- بخشی نوازنده، خواننده و داستانگوی سنتی ترکمن است.
- شعرهای مختومقلی فراغی، شاعر بزرگ ترکمن، بخش مهمی از آواز بخشیهاست.
دوتار ترکمنی چیست؟
دوتار سازی زهی و زخمهای است که همانطور که از نامش پیداست، دو سیم دارد. کاسه گلابیشکل و دسته بلند آن معمولاً از چوب ساخته میشود و نوازنده سیمها را با انگشتان دست راست مینوازد. صدای دوتار ترکمنی زنده و پرتحرک است و ریتمهای تند آن، شنونده را به یاد اسبسواری در دشت میاندازد.
دوتار در زندگی ترکمنها فقط یک ساز نیست؛ در عروسیها، جشنها و دورهمیها حضور دارد و بسیاری از خانوادهها آن را نسل به نسل نگه میدارند.
بخشی کیست؟
بخشی (bagşy) در فرهنگ ترکمن، هنرمندی است که هم مینوازد، هم میخواند و هم داستان روایت میکند. بخشیها حافظه زنده فرهنگ ترکمناند: داستانهای حماسی، شعرهای شاعران بزرگ و ترانههای محلی را اجرا میکنند و به نسل بعد میسپارند. شاگردی نزد یک استاد بخشی، سنتی قدیمی در یادگیری این هنر است.
سازهای دیگر موسیقی ترکمن
- غیجک (gyjak): سازی زهی و آرشهای که اغلب همراه دوتار نواخته میشود.
- توییدوک (tüýdük): نوعی نی یا ساز بادی ساده که صدایی گرم و روستایی دارد.
حماسه گوراوغلی
یکی از مهمترین روایتهایی که بخشیها اجرا میکنند، حماسه گوراوغلی (Görogly) است؛ داستان قهرمانی دلاور که میان بسیاری از مردمان ترکزبان روایت میشود. هنر روایت این حماسه در ترکمنستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شده است.
مختومقلی فراغی؛ شاعری که بخشیها میخوانند
مختومقلی فراغی (Magtymguly Pyragy)، شاعر و اندیشمند بزرگ ترکمن در قرن هجدهم میلادی است. شعرهای او درباره اخلاق، عشق، وحدت مردم و طبیعت است و بخشیها بسیاری از آنها را با دوتار میخوانند. آرامگاه مختومقلی در استان گلستان، در منطقه آقتوقای نزدیک مراوهتپه قرار دارد و برای ترکمنها جایگاهی ویژه دارد.
کجا موسیقی ترکمن را بشنویم؟
جشنها، عروسیها و مراسم فرهنگی در بندرترکمن و ترکمنصحرا بهترین فرصت برای شنیدن اجرای زنده دوتار است. اگر مسافرید، از مردم محلی درباره برنامههای فرهنگی و جشنوارههای پیشرو بپرسید. در کنار موسیقی، هنرهای دستی ترکمن مثل فرش ترکمن را هم ببینید.
پرسشهای متداول
دوتار ترکمنی چند سیم دارد؟
دوتار همانطور که از نامش پیداست دو سیم دارد و با انگشتان نواخته میشود.
بخشی در فرهنگ ترکمن به چه کسی میگویند؟
بخشی هنرمندی است که هم ساز مینوازد، هم آواز میخواند و هم داستانهای حماسی و شعر را روایت میکند.
مختومقلی فراغی کیست؟
مختومقلی فراغی شاعر و اندیشمند بزرگ ترکمن در قرن هجدهم میلادی است و آرامگاهش در استان گلستان، نزدیک مراوهتپه قرار دارد.